Prinsjesdag: Jubelcijfers verdoezelen werkelijkheid

"De voorspelde ‘gemiddelde koopkrachtgroei’ van 1,5 procent geeft geen garanties; we weten nu al dat bepaalde groepen opnieuw inleveren.” Dat zegt Liane den Haan, directeur-bestuurder van ANBO, in een eerste reactie op de troonrede en de gelekte cijfers.

De helft van alle Nederlanders zag zijn koopkracht (opnieuw) krimpen vorig jaar en voor komend jaar ziet het er niet veel rooskleuriger uit. “De prijzen van boodschappen en energie stijgen al het hele jaar en de verhoging van het lage btw-tarief komend jaar komt daar nog bovenop. De zorgpremies stijgen fors, en waarschijnlijk méér dan de geraamde 10 euro per maand. De huren worden snel hoger. Het houdt niet op. En gepensioneerden worden veel te weinig gecompenseerd, waardoor de kloof tussen werkend en niet-werkend al jaren groeit. Het is de hoogste tijd dat het kabinet zich daar druk om gaat maken.”

ANBO laat al jaren zien welke inkomensgroepen onder gepensioneerden een risico lopen met hun koopkracht. Basis daarvoor is een wetenschappelijk onderzoek in 2015, waarin is vastgesteld dat vooral mensen met een zorgvraag (lage- en middeninkomens) een fors risico lopen op hogere lasten. Gepensioneerden (en anderen) met een inkomen tot 13.800 zullen bovendien wel de lasten van de hogere BTW dragen, maar niet profiteren van de lagere inkomstenbelasting. ANBO maakt zich daar grote zorgen om.

Geen verrassingen

ANBO is boos over de manier waarop de koopkrachtontwikkeling wordt gepresenteerd. “Ik zie alleen maar jubelende ministers over de stand van het land. Maar veel mensen merken helemaal niets van economische voorspoed. En dat is niet het gevolg van onverwachte tegenvallers; we weten al jaren dat bepaalde groepen met de laagste en de middeninkomens het erg zwaar hebben. Daar moet oog voor zijn, in plaats van steeds weer over gemiddelden juichen.”

Ontwikkelingen

Volgens het CPB groeit de economie volgend jaar 2,6 procent. Dat zou tot een gemiddelde koopkrachtgroei van 1,5 procent moeten leiden. "Nogmaals: 'gemiddelde' mensen bestaan niet. Onder andere gepensioneerden met een middeninkomen en hoge zorgkosten en de groep niet-werkenden met de laagste inkomen hebben het zwaar. Zoals het er nu uit ziet óók komend jaar."

  • De aanvullende pensioenen worden al sinds 2008 niet meer geïndexeerd, waardoor gepensioneerden inmiddels zo’n 12 procent koopkracht hebben ingeleverd. Ook voor 2019 is indexatie voor de meeste gepensioneerden zeer onwaarschijnlijk;
  • De verhoging van het lage BTW-tarief zorgt ervoor dat dagelijkse boodschappen, groente en fruit, geneesmiddelen, de bloemist, boeken, concertkaartjes, abonnementen en het openbaar vervoer duurder worden. ING berekende eerder dat een huishouden gemiddeld 300 euro méér kwijt is aan btw. Vooral de huishoudens met een inkomen tot 13.800 profiteren niet van compensatie door de verlaging van de inkomstenbelasting. Mensen met een inkomen tot ongeveer € 13.800 betalen geen inkomstenbelasting. Het totaal van de heffingskortingen is voor hen namelijk meer dan de verschuldigde inkomstenbelasting. Zelfs als de inkomstenbelasting helemaal afgeschaft zou worden, profiteren deze mensen niet. 
  • De zorgpremie stijgt. Of de ramingen van het ministerie van Volksgezondheid nu werkelijkheid worden of niet, door de bevriezing van het eigen risico vorig jaar stijgt de premie nu. En de reserves van verzekeraars kunnen steeds minder soelaas bieden. Den Haan: “Het gaat uit de lengte of uit de breedte”. Voor een deel wordt dit gecompenseerd door hogere zorgtoeslag, maar juist die mensen door de hoogte van hun inkomen nét niet in aanmerking komen voor compensatieregelingen, vallen dus buiten de boot;
  • Al jaren worden mensen geconfronteerd met hogere eigen bijdragen voor medicatie en hulpmiddelen;
  • De energierekening wordt nóg hoger, zo becijferde ABN Amro. De oorzaak ligt onder andere in hogere grondstofprijzen, de hete zomer en hogere CO2-emissierechten.

“De rek is er uit!”

Den Haan: “Als je inkomen niet meegroeit of zelfs daalt, wordt het elk jaar lastiger. De rek is er uit! We weten (onder andere door het eerder genoemde wetenschappelijk koopkrachtonderzoekdat de koopkracht van gepensioneerden met een zorgvraag sinds het uitbreken van de economische crisis harde klappen heeft gekregen. Vorig jaar bevestigde de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) dit beeld in hun rapport ‘De val van de middenklasse’. Ik roep het kabinet opnieuw op om maatregelen te nemen om die koopkrachtkloof te dichten. Daarbij past het om extra aandacht te geven aan specifieke groepen in onze samenleving die in de afgelopen jaren niet hebben mogen profiteren van het economisch herstel.” 

Zorg, wonen, arbeidsmarkt

Los daarvan pleit ANBO voor beter beleid op zorg en wonen, dat rekening houdt met de demografische opbouw en de behoeftes van de ouder wordende bevolking. Den Haan: “De politiek is te vaak van de korte termijn, terwijl we grote veranderingen zien aankomen. Over twee jaar is de helft van Nederland ouder dan 50 en in 2030 is een kwart ouder dan 65. Het aantal 75-plussers stijgt in rap tempo. Het regeerakkoord presenteerde geen visie op een ouder wordende samenleving, en voor de korte termijn missen we plannen om het tekort aan huurwoningen op te lossen, plannen om (verpleeg)zorg veel meer thuis organiseren en plannen om de mismatch op de arbeidsmarkt – 320.000 werkzoekenden versus een vraag van honderdduizenden werknemers in de zorg, de techniek, de bouw, de transport en de horeca – op te lossen.”